Is teanga í an Ghaeilge ar féidir dul i mbun cumadóireachta léi dar liom. Leanann filíocht chomhaimseartha na Gaeilge ag fás i ngeall ar na scríbhneoirí atá sásta leas a bhaint aisti don chuspóir sin, agus go deimhin, í a chlaochlú. Mar a luadh sa chéad alt sa tsraith seo, is fearr tuiscint a fháil ar fhilíocht chomhaimseartha na Gaeilge mar sheánra litríochta faoi bhláth atá á cothú laistigh d’éiceolaíocht leochaileach teanga. Agus an méid sin aitheanta, tá a cultúr liteartha thar a bheith láidir i gcomparáid le caighdeáin teangacha mionlaigh ar fud mhór-roinn na hEorpa. Baineann leanúnachas táirgthe cinnte léi, anuas ar thacaíocht institiúideach leanúnach, córas foilsitheoireachta gníomhach, agus glúnta i ndiaidh a chéile d’fhilí nuálacha foirmiúla. Ní shílim dúshlán a bheith le beocht na litríochta ach leis an lucht léitheoireachta.An file Seán Ó Ríordáin Rinne filíocht iarchogaidh na Gaeilge athmhúnlú bunúsach ar an traidisiún, ag fágáil tírdhreach saibhir ach conspóideach do na filí le tríocha bliain anuas. Bhunaigh saothar Sheáin Uí Ríordáin, Mháirtín Uí Dhireáin, agus Mháire Mhac an tSaoi liric nua-aimseartha a bhí aireach ar an gcoimhthíos, ar an gcuimhne, ar an áit, agus ar fhéinfheasacht theangeolaíoch; ina dhiaidh sin leathnaigh filí INNTI (na hOllscoile) filíocht na Gaeilge trí thaithí uirbeach, turgnamhaíocht, agus tionchair idirnáisiúnta. Le chéile, rinne na gluaiseachtaí seo an teanga níos saoire ó ionchais náisiúnacha chúnga. Déanann filí comhaimseartha na Gaeilge cur síos ar thréimhsí iomlána na beatha ag scríobh faoi chaidrimh, uaigneas, collaíocht, teicneolaíocht, polaitíocht, imní faoin timpeallacht agus taithí phearsanta. Baineann an raon seo de bheofhilí le haoiseanna agus le cúlraí éagsúla, iad ag scríobh in Éirinn agus i gcéin – cuid acu, dála Louis de Paor, Áine Ní Ghlinn, agus Nuala Ní Dhomhnaill, a bhfuil an-mheas tuillte acu go náisiúnta is go hidirnáisiúnta.Tá scríbhneoirí ag bogadh níos mó idir an Ghaeilge agus an Béarla ní mar choimhlint ach mar chuid de thírdhreach cruthaitheach níos leithne.Tá cuid den fhilíocht is áitithí agus dá réir sin, is tábhachtaí, áfach, ag teacht ó fhilí atá scríobh ó thairseach na mílaoise i leith, agus roinnt eile ó leathghlúin níos óige fós. ‘Filí na nGlaochártaí’ is fearr a thabharfaimis ar an gcéad ghrúpa sin – chnuasaigh Gallery Press agus Éigse Éireann cuid dá gcuid oibre sa díolaim filíochta Calling Cards (2018). Tá deichniúr filí sa chnuasach agus is dócha gurb í Doireann Ní Ghríofa duine de na guthanna is cáiliúla a bhaineann leis an nglúin seo. File a scríobhann i nGaeilge agus i mBéarla araon, tá aird idirnáisiúnta tarraingthe ag a saothar as a iniúchadh ar chuimhne, ar an gcorp, ar mháithreachas agus ar fhéiniúlacht ealaíonta. Leagann a láithreacht in Calling Cards béim ar cheann de na forbairtí is suntasaí i bhfilíocht chomhaimseartha na hÉireann: tá an gaol idir an dá theanga oifigiúla ag éirí níos sreabhaí. Tá scríbhneoirí ag bogadh níos mó idir an Ghaeilge agus an Béarla ní mar choimhlint ach mar chuid de thírdhreach cruthaitheach níos leithne. Máirtín Ó Direáin. Grianghraf: RTÉ Sa mhéid agus a luaitear an mhórthriúracht iarchogaidh thuas, sílim gur cheart aitheantas a thabhairt don bhantriúracht iar-mhílaoise – Aifric Mac Aodha, Caitríona Ní Chléirchín agus Ailbhe Ní Ghearbhuigh – ó fhilí na nGlaochártaí. Níl clár aeistéitiúil comhroinnte a aontaíonn filíocht na mbanfhilí seo ach go dtugann a gcuid filíochta leathnú sách mór don chumas ‘cur i bhfocail’ atá ag an liric i nGaeilge. Seachas iad féin a shainiú trí bhriseadh le traidisiúin níos luaithe, is samplaí iad na filí seo den nua-aoiseachas mar phróiseas leanúnach athnuachana, ag léiriú conas is féidir nuálaíocht i bhfilíocht na Gaeilge teacht chun cinn trí athshamhlú caolchúiseach ar fhoirmeacha, guthanna agus bealaí féachana oidhreachta.An file Ciara Ní É Léiríonn Ní Ghearbhuigh, mar shampla, an chaoi a bhféadfadh an Ghaeilge a bheith fréamhaithe go domhain agus go han-nua-aimseartha araon. Is meabhrúchán í a filíocht nach n-éilíonn nuálaíocht sa Ghaeilge go dtréigfí an traidisiún; ina ionad sin, bíonn stair na teanga ina hacmhainn chun rud éigin nua a chruthú. Is minic a phléann Mac Aodha le saibhreas shean-traidisiúin na hÉireann agus iad a chur i gcomhrá le hábhair imní nua-aimseartha. Seachas an t-am atá thart a fheiceáil mar rud seasta, déanann a filíocht iniúchadh ar an gcaoi a bhféadfadh scéalta, íomhánna agus teanga oidhreachta leanúint de bheith ag forbairt. Is guth suntasach comhaimseartha í Ní Chléirchín, agus cáil uirthi as a cruinneas liriceach, a doimhneacht mhothúchánach, agus a rannpháirtíocht i dtéamaí cuimhne, féiniúlachta, áite agus baineannachta. Léiríonn a gcuid oibre triúr filíocht a bhfuil suim aici i bhféidearthachtaí na teanga féin: a fuaimeanna, a struchtúir, a greann agus a cumas iontas a chur ar fáil.Paul Muldoon. Grianghraf: Simone Padavani Tá ceist an lucht léite níos casta fós. Is foirm ealaíne speisialaithe í an fhilíocht, in aon teanga, agus tá dúshlán breise roimh fhilíocht na Gaeilge léitheoirí a bhaint amach lasmuigh de phobal na teanga. Is fiú filíocht na nGlaochártaí a aithint an athuair ag cuimhneamh go bhfuil aistriúcháin ó chuid de phríomhfhilí shaol an Bhéarla, lena n-áirítear Ciaran Carson, Paul Muldoon, agus Medbh McGuckian, déanta ar a saothar. Rinneadh filíocht na Gaeilge a leabú mar chuid de chomhrá liteartha idirnáisiúnta níos leithne leis an iarracht seo.Le dhá scór bliain anuas, tá ‘an fhilíocht labhartha’ tar éis athbheochan a chur ar fáil, ag leathnú lucht féachana agus féidearthachtaí ealaíonta na filíochta araon. Trí léiriú beo, ardáin dhigiteacha, agus comhoibriú idirdhisciplíneach, tá filí amhail Ciara Ní É agus Séamas Barra Ó Súilleabháin tar éis an Ghaeilge a thabhairt isteach i spásanna cultúrtha nua, agus léiriú béil a chomhcheangal le téamaí nua-aimseartha. Is rud é seo a fhágann go bhfuil filíocht na Gaeilge níos láithrí, níos cuimsithí, agus níos rannpháirtí go sóisialta. Pléann an bheirt fhilí go díreach le hábhair imní an aonú haois is fiche, lena n-áirítear neamhchinnteacht, feidhmíocht, cultúr digiteach, ilteangachas, agus polaitíocht na féiniúlachta; agus leis an teannas idir oidhreacht liteartha agus taithí chomhaimseartha, ag léiriú conas is féidir leis an nGaeilge feidhmiú mar mheán dinimiciúil, seachtrach. Dá bhrí sin, soláthraíonn a gcuid filíochta droichead tábhachtach idir oidhreachtaí turgnamhacha dénua-aoiseacha bhuíon INNTI na hOllscoile agus na cleachtais aeistéitiúla éagsúla a léiríonn filí na gGlaochártaí.Aifric Mac Aodha Léiríonn an creat seo conas a rinne glúnta i ndiaidh a chéile ón gcogadh i leith — ó Ó Ríordáin agus INNTI go dtí Ní É/Ó Súilleabháin, agus filí na nGlaochártaí, agus neart eile —athchumrú arís agus arís eile ar fhoirm fhileata, teanga agus údarás cultúrtha gan a n-idirphlé leis an traidisiún a bhriseadh. I saothar na mbeofhilí seo, níl an Ghaeilge á láimhseáil mar iarsma ná mar oibleagáid chultúrtha; tá sí á húsáid mar mheán ealaíonta beo atá in ann éiginnteacht, greann, dlúthchaidreamh, polaitíocht agus castachtaí an tsaoil nua-aimseartha a chur in iúl. Le blianta fada, dhírigh díospóireachtaí faoin teanga go mór ar líon: cainteoirí, scoileanna, pobail Ghaeltachta agus beartas poiblí. Tá na ceisteanna sin fós tábhachtach, ach cuireann an litríocht ceist dhifriúil: cad is féidir leis an teanga a chruthú? Tugann na filí seo, thar scríbhneoirí i seánraí liteartha eile i nGaeilge go fiú, freagra sách láidir ar an gceist sin.Foclóir:cumadóireacht = composition/creative writingclaochlú = transformationleochaileach = fragile/vulnerablecoimhthíos = alienation/estrangementturgnamhaíocht = experimentationcaolchúiseach = subtle/nuancedathnuachan = renewal/regenerationéiginnteacht = uncertainty/ambiguityidirphlé = dialogue/interplay