Ó Pheann go Pár: Litríocht na Gaeilge sa lá atá inniu ann

Ar chaoi amháin is é an saol iarbhír is ábhar do shaothar ealaíne, ach ar chaoi eile le saothar ealaíne a chur ar fáil ní mór an t-ábhar as an saol iarbhír a athmhúnlú agus a athchruthú.” Meabhraíonn dearbhú Uí Cadhain ó Pháipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca (1969) nach scáthán ar an saol í an litríocht ach claochlú uirthi — eispéiris a athmhúnlú go foirmeacha a nochtann fírinní níos doimhne. Má ghlacaimid go dáiríre leis an bprionsabal seo, ní mór á chur i bhfeidhm a scrúdú gach glúin – gach ceathrú céad, abair, agus scríbhneoireacht na Gaeilge á meas; ní ar a dílseacht don réaltacht shóisialta nó don oidhreacht chultúrtha, ach ar cháilíocht agus ar uaillmhian a hathchruthaithe shamhlaíoch. Agus de réir an tomhais sin, tugann an litríocht i nGaeilge sa bhliain 2026 radharc fíorshuimiúil: fuinniúil i réimsí áirithe, míchothrom i réimsí eile, agus marcáilte ag nuálaíocht agus leochaileacht araon.Eoin Mac Donncha agus Lochlann Ó Mearáin

sa dráma Muc Rí Fi´bi´n sa Taibhdhearc in 2022. Grianghraf: Emilija Jefremova

Feictear san am i láthair éiceachóras i mbun idirbheartaíochta le brúnna éagsúla déimeagrafacha agus sochtheangeolaíocha, atá il-lárnaithe ag scríbhneoirí ón nGaeltacht, na cathracha, an diaspóra, agus an pobal atá ag leathnú de chainteoirí dara teanga. Beidh sé tábhachtach an seasamh reatha a mheas, ach sracfhéachaint a thabhairt ar na seánraí scríbhneoireachta éagsúla sa teanga, a rath nó a mhalairt; agus an tábhacht a bhaineann le saothar ó thoscairí aitheanta, ar aon dul le Caitríona Ní Chléirchín, Mícheál Ó Conghaile, Darach Ó Scolaí, Celia de Fréine, Anna Heussaff, Sadhbh Devlin agus Alan Titley, ar scríbhneoireacht chruthaitheach sna seánraí aonair agus i gcorpas na teanga ar fad. Tugann seánra struchtúr agus soiléireacht don chruthaitheacht, ag cur ar chumas scríbhneoirí teorainneacha a bhrú agus ionchais a athrú.Tabharfar faoin anailís sin níos fearr in imeacht na seachtainí, ach mar fhorléargas san alt reatha seo, is í an fhilíocht, dar liom, an snáithe a bhfuil an cumas is mó tionchar criticiúil a bhualadh anuas ar an tírdhreach seo. Leanann sí leis an bhfeidhm mar an talamh tástála d’fhorbairt theangeolaíoch agus fhoirmiúil. Tarraingíonn filí comhaimseartha go domhain ar oidhreacht liriciúil na Gaeilge ach diúltaíonn siad a bheith srianta aici. Tugann a gcuid oibre aghaidh ar bhrúnna an lae inniu - imní éiceolaíoch, féiniúlachtaí athraitheacha, creimeadh agus athinsint an phobail - gan an cheolmhaireacht agus an cruinneas a íobairt a shainigh filíocht na Gaeilge le fada an lá. Ach fiú anseo, níl an radharc seo dearfach ina iomlán: tá lucht léitheoireachta/éisteachta na filíochta fíorbheag in amanna, agus níl aon ghairm le baint as scríobh/cumadh na filíochta.Tá an t-úrscéal, a measadh le fada mar an fhoirm is dúshlánaí do theangacha mionlaigh, ina shuíomh uaillmhéine agus neamhréireachta araon.I dtiúin leis sin, tá an gearrfhicsean / ghearrscéalaíocht ar cheann de na foirmeacha is aclaí agus is freagraí sa teanga, cé go mbraitheann a beocht go mór ar roinnt irisí agus ardán digiteach. Oireann giorracht na foirme do rithimí na beatha comhaimseartha, ach tá an neart le sonrú i ndáiríre ina leaisteachas: is féidir léi freastal ar an dlúth agus ar an bhfairsing, ar an ábhar atá traidisiúnta agus atá turgnamhach. Is léir tionchar threochtaí liteartha domhanda, ach fós féin, coinníonn an ficsean gearr is fearr sa Ghaeilge íogaireacht shainiúil - fréamhaithe go háitiúil, aireach ar an nguth, agus gan eagla roimh débhríocht. Mar sin féin, baineann spleáchas na foirme seo ar mhodhanna seachadta a bhfuil a raon feidhme teoranta, agus is minic a bhíonn scríbhneoirí atá ag teacht in inmhe ag streachailt le dul chun cinn a dhéanamh ó fhicsean gearr go foirmeacha níos faide.An scríbhneoir Darach Ó Scolaí. Grianghraf: Seán Ó Mainnín Tá an t-úrscéal, a measadh le fada mar an fhoirm is dúshlánaí do theangacha mionlaigh, ina shuíomh uaillmhéine agus neamhréireachta araon. Tá úrscéalaithe Gaeilge sa bhliain 2026 ag táirgeadh saothar a chlúdaíonn le muinín tréimhsí stairiúla a léiríonn athrú cinntitheach sa traidisiún. Tá an scíth-úrscéalaíocht forbartha go mór, ach ag réimse an-teoranta scríbhneoirí; cuid acu ag baint úsáide as feidhm na bleachtaireachta chun éilliú, meath tuaithe, agus scoilteanna na sochaí comhaimseartha a fhiosrú. Ach is í an t-úrscéal an seánra is leochailí i bhfoilsitheoireacht na Gaeilge: acmhainní eagarthóireachta teoranta, rith bheag clóite, agus lucht léitheoireachta atá díograiseach ach tearc ó thaobh uimhríochta de.Tá éabhlóid shuntasach tagtha ar an drámaíocht, cé go bhfuil a dul chun cinn míchothrom ar fud an oileáin. Tá amharclannaíocht na Gaeilge in 2026 ilteangach, rannpháirteach go polaitiúil, agus ag éirí níos turgnamhaí ó thaobh foirme de. Glacann drámadóirí le castacht theangeolaíoch na hÉireann comhaimseartha, áit a bhfuil an Ghaeilge, an Béarla agus teangacha eile ag maireachtáil go sreabhach. Mar gheall ar an aistriú seo, tá an amharclann in ann réaltacht bheo a léiriú níos cruinne, agus tá an doras oscailte aige do fhoirmeacha nua scéalaíochta. Ach tá an earnáil fós ag brath go mór ar líon beag cuideachtaí agus féilte, agus ní shroicheann go leor scripteanna le gealladh críochphointe na seachadta. An file Caitríona Ní Chléirchín Is minic a mheastar litríocht do pháistí an-tábhachtach ó thaobh straitéise de i múnlú caidreamh mothúchánach léitheoirí óga leis an teanga. Tá scríbhneoirí agus maisitheoirí ag táirgeadh pictiúrleabhar, sraitheanna luathléitheoireachta, úrscéalta grafacha agus ficsean do dhaoine óga de chaighdeán i bhfad níos airde ná ag tús na mílaoise. Cinntíonn an saothar seo nach mar ábhar scoile a thagann an Ghaeilge ach mar fhoinse pléisiúir, grinn agus eachtraíochta. Ach fiú anseo, tá an réimse múnlaithe ag éilimh an chórais oideachais go minic, rud a fhéadann scríbhneoireacht fhoirmleach a spreagadh agus turgnamhaíocht a theorannú.Tá ficsean sraitheach digiteach, scéalaíocht phodchraoltaí agus litríocht idirghníomhach ar bhlaganna agus sna meáin shóisialta, tar éis bealaí nua turgnamhaíochta a oscailt; cé nach bhfuil a dtionchar fadtéarmach cinnte fós. Tugann na hardáin seo daonlathas sa bhreis sa rochtain a chuirtear ar fáil, rud a chuireann ar chumas guthanna nua teacht chun cinn gan ‘geatóireacht’ na foilsitheoireachta traidisiúnta. Ach tá an réimse digiteach neamhbhuan freisin, agus tá baol ann go n-imeoidh cuid mhór den obair seo le sruth gan tacaíocht institiúideach ná cartlannú.Mar a bheidh le plé ar leathanaigh ‘Scéal’ sa chéad chúpla mí eile, seánra ar sheánra, tá scríbhneoireacht chruthaitheach reatha na Gaeilge eachtrúil ó thaobh stíle de, agus níos muiníní ná ag aon phointe sa ré iar-chogaidh. Ach fós is litríocht í atá ag dul i ngleic le brúnna: meath déimeagrafach i gceantair Ghaeltachta, neamhchinnteacht sna modhanna seachadta, agus éagothromaíochtaí idir seánraí. Is litríocht í a éilíonn aird faoi láthair ní toisc go bhfuil sí ag fás go haonfhoirmeach, ach toisc go dtagann sí in inmhe, uaireanta go dána, uaireanta go míchothrom, le cuspóir daonna na scríbhneoireachta. Ní mór plé criticiúil úr a thionscnamh ina taobh.Ollamh Comhlach le Nua-Ghaeilge in Ollscoil Mhá Nuad é Liam Mac Amhlaigh. Beidh tuilleadh sa tsraith seo, ó Pheann go Pár, sa chéad cúpla mí eile.Foclóir:athmhúnlú = to reshape/remodelsochtheangeolaíoch = sociolinguisticclaochlú = transformation/metamorphosiscreimeadh = erosion/corrosiondébhríocht = ambiguityleaisteachas = flexibility/elasticityturgnamhach = experimentalneamhréireachta = inconsistency/incongruitycartlannú = archivingaonfhoirmeach = uniform/homogeneous