vandaag, 06:12Een tiener, soms nog maar 14 jaar oud, die een boete van duizenden euro's moet betalen als die nog een keer de fout in gaat. Het gebeurt steeds vaker. Opmerkelijk genoeg hebben gemeenten die deze ‘als-dan-boetes’ opleggen geen idee of de maatregel werkt. Experts waarschuwen dat het jongeren alleen maar verder in de problemen brengt. Dat blijkt uit onderzoek van Omroep Gelderland.Officieel heet het een ‘last onder dwangsom’. Als jij niet stopt met dit ongewenste gedrag (de last) dan krijg je van ons een geldstraf (de dwangsom). Omroep Gelderland vroeg aan alle gemeenten in Nederland met meer dan 100.000 inwoners hoe vaak ze een dwangsom opleggen aan minderjarige jongeren. Driekwart van deze gemeenten leverde cijfers aan. Acht keer meerUit een analyse van de cijfers blijkt dat het aantal opgelegde dwangsommen de afgelopen jaren fors is toegenomen. In 2021 legden deze gemeenten samen nog 7 dwangsommen op. In 2023 waren het er 26. En vorig jaar was dat aantal opgelopen tot 53. Dat zijn acht keer meer dwangsommen dan vier jaar geleden. De bedragen van die dwangsommen variëren van 1.000 tot 7.500 euro per overtreding. In Gelderland is het vooral de gemeente Ede die dwangsommen oplegt. Vorig jaar waren dat er vier. Een woordvoerder verklaart: “Het doel van een dwangsom is het voorkomen van herhaling en het herstellen van de openbare orde. We zetten dat in wanneer eerdere interventies of hulpverlening onvoldoende effect hebben gehad.” Dat is ook wat veel andere gemeenten zeggen tegen Omroep Gelderland: dat de dwangsom vooral wordt ingezet als hulpverlening gefaald heeft.Gemeenten leggen zo’n dwangsom op voor verschillende soorten overtredingen. Bijvoorbeeld voor het bij zich dragen van een mes, het afsteken van verboden vuurwerk of het veroorzaken van geluidsoverlast. Maar het vaakst gebruiken gemeenten de dwangsom om drugsdealers aan te pakken. Zwaard van Damocles“Jongeren worden vaak verleid door het snelle, makkelijke geld van de drugshandel.” laat een van de onderzochte gemeenten weten. “Een dwangsom hangt als een zwaard van Damocles boven hun hoofd. Het risico van duizenden euro's schuld bij een volgende overtreding, weegt dan opeens een stuk zwaarder dan de winst van een paar deals.Het op deze manier aanpakken van overlast wordt ook wel de ‘Veluwse methode’ genoemd. De gemeente Putten was namelijk de eerste gemeente die niet wilde wachten totdat iemand strafrechtelijk vervolgd werd, en zelf dwangsommen ging opleggen om ongewenst gedrag aan te pakken.Want waar het via strafrecht maanden kan duren, en soms nog langer, voordat iemand voor de rechter verschijnt, komt er bij een dwangsom geen rechter aan te pas. Gemeenten kunnen jongeren zo al binnen een paar dagen aansprakelijk stellen. Mogelijk grote gevolgen“En dat is problematisch", zegt Michiel van Emmerik. Hij is docent staats- en bestuursrecht aan de Radboud Universiteit en kritisch op de manier waarop gemeenten de last onder dwangsom inzetten. “Het strafrecht biedt specifieke waarborgen aan verdachten. Bijvoorbeeld het zwijgrecht en specifieke eisen aan de manier waarop bewijs veilig gesteld moet worden. Die bescherming is er niet bij het opleggen van een last onder dwangsom. Terwijl het wel grote gevolgen kan hebben, zeker voor minderjarigen.”Maar het opleggen van een dwangsom is maar de helft van het verhaal. Want hoewel het doel van gemeenten is om met een dwangsom te voorkomen dat jongeren nogmaals de fout in gaan, lukt dat niet altijd. Een gemeente kan dan besluiten dat de dwangsom ook echt betaald moet worden. En ook dat gebeurt steeds vaker. Vorig jaar werd 20% van de dwangsommen omgezet in een boete. Het jaar daarvoor was dat 6% en het jaar daarvoor hoefde er in de gemeenten die meededen aan ons onderzoek geen enkele dwangsom betaald te worden.Effecten niet onderzochtWe vroegen de gemeenten die de meeste dwangsommen opleggen, of ze ook echt werken. Of het dus de samenleving veiliger maakt en jongeren verder helpt. Het simpele antwoord? Ze weten het niet. De gemeente Den Haag heeft een pilot geëvalueerd, maar daaruit konden geen conclusies getrokken worden over de effectiviteit. De gemeente Utrecht laat weten dat het te vroeg is om te zeggen of de maatregel werkt, “maar op termijn wel te gaan evalueren”. Ook andere gemeenten laten weten de effectiviteit niet onderzocht te hebben.De gemeente Venlo geeft als enige gemeente aan, ook de risico’s te zien aan het opleggen van een dwangsom. “Als een minderjarige opnieuw de fout in gaat en de dwangsom daadwerkelijk moet betalen, ontstaat er een schuld. Omdat de jongere dit vaak niet zelf kan betalen, kan dit een katalysator zijn om juist meer te gaan dealen om de schuld af te betalen. Of het drijft ze in de handen van grotere criminelen die de schuld 'voorschieten' in ruil voor zwaardere hand- en spandiensten.” Toch legde de gemeente Venlo vorig jaar vier dwangsommen op. Maar de maatregel raakt niet alleen de jongere zelf. Ook het gezin waar ze wonen wordt hierdoor getroffen. Want als een kind de dwangsom niet wil of kan betalen, kunnen gemeenten hiervoor aankloppen bij de ouders, die dan opdraaien voor de kosten.Dat is ook de bedoelingEn dat is volgens VVD-Kamerlid Ruud Verkuijlen ook precies de bedoeling. Hij stond aan het begin van de toename in het aantal dwangsommen voor minderjarige jongeren. In 2022 diende hij een initiatiefnota in met de titel ‘opvoeden die handel’. Daarin riep hij het kabinet op om gemeenten te stimuleren vaker een last onder dwangsom op te leggen, om de ouders zo verantwoordelijk te maken voor het wangedrag van hun kinderen.“Het is een positief signaal", zo laat hij aan Omroep Gelderland weten over het toegenomen aantal opgelegde dwangsommen. “Het is belangrijk dat bestuurders hun instrumenten ook daadwerkelijk toepassen, juist om in dit geval beginnende criminele carrières te doorbreken. Ouders moeten hun verantwoordelijkheid nemen; als zij niet meewerken, moeten ze op de blaren zitten.”Songül Mutluer kijkt er heel anders naar. Zij zit voor de Pro in de Tweede Kamer en is heel duidelijk. “Gemeenten moeten kunnen optreden tegen ernstige en terugkerende overlast, maar een dwangsom voor kinderen werkt niet en drukt toch al kwetsbare gezinnen dieper in de problemen. Dat risico moeten we serieus nemen. Er zijn betere middelen om jongeren op het rechte pad te krijgen.”Niet via de persOm te horen hoe groot de impact op jongeren en hun gezin precies is, nemen we contact op met Jeugdbescherming Gelderland. Deze organisatie is verantwoordelijk voor jongeren die in aanvaring komen met de wet. Om ze te helpen met het stoppen en voorkomen van strafbaar gedrag. Precies wat gemeenten met dwangsommen proberen te doen. Maar Jeugdbescherming Gelderland wil niet ingaan op onze vragen.“Signalen over knelpunten in ons werk bespreken we rechtstreeks met de betrokken gemeenten, niet via de pers. Wij kunnen niet borgen hoe onze bijdrage uiteindelijk in het artikel wordt geplaatst. Dat maakt medewerking in welke vorm dan ook een risico dat wij niet willen nemen.” Maar ook als we ze de optie geven om het artikel vooraf te lezen houden ze voet bij stuk. Een inhoudelijke reactie krijgen we niet.Een zware lastWe benaderen daarom jeugdbeschermers die actief zijn in andere provincies. Ook ‘Samen Veilig Midden Nederland’, de jeugdbeschermer in de provincie Utrecht wil maar weinig kwijt over de materie. “Er zijn gezinnen voor wie een last onder dwangsom een zware last is, maar hoe wij daarmee omgaan is iets wat we met de gemeente rechtstreeks bespreken.” Meer willen ze er niet over zeggen. De Jeugdbescherming Regio Amsterdam is nog het toeschietelijkst in haar reactie. “Een dwangsom heeft impact op een gezin als zij al financiële zorgen hebben. Dat levert stress en druk op en dit heeft weer impact op de jongeren.”Niemand bij gebaatSteeds meer gemeenten die steeds vaker dwangsommen opleggen die ook vaker betaald moeten worden. En dat terwijl niet duidelijk is of het middel effectief is en experts waarschuwen dat jongeren hierdoor alleen maar verder in de problemen komen. “Er is niemand bij gebaat: het kind niet, het gezin niet en uiteindelijk ook de openbare orde en veiligheid niet.” aldus Pro Kamerlid Songül Mutluer.