Wat ging er mis? Non-fictie met die vertwijfelde titel is een beproefd genre geworden in de schokkende turbulentie van de eenentwintigste eeuw. De aftrap werd in 2002 gegeven door arabist Bernard Lewis, die na de massamoordaanslag van Al-Qaeda in New York de radicalisering van de islam onder de loep nam in What Went Wrong? Het werd hem niet alom in dank afgenomen – Lewis, politiek conservatief en adviseur van de regering-Bush, werd beticht van oriëntalisme – maar dat er iets goed misgegaan was, viel toch moeilijk te ontkennen.
Wie had toen, met alle ogen nerveus gericht op ‘de islam’, verwacht dat er twintig jaar later een vergelijkbare titel zou verschijnen over het land dat zich graag „de enige democratie in het Midden-Oosten” noemt? Dat boek is er nu, Israel. What Went Wrong?, door de Holocaust-historicus Omer Bartov. Hij is geen analist aan de zijlijn. Bartov (1954), geboren in een kibboets en hoogleraar genocide-studies aan de Amerikaanse Brown University, waarschuwde in The New York Times al kort na het begin van de oorlog in Gaza dat Israël hard op weg was genocide te plegen – een conclusie die hij een jaar later daadwerkelijk trok.
Dat verscheurde engagement met Israël doordrenkt dit korte boek, dat een antwoord zoekt op de vraag hoe het zionisme, een ideologie die begon als de emancipatie van een vervolgd volk, kon uitlopen in een moorddadige onderdrukkingsmachine. Bartov, die studies schreef over de afstomping van Wehrmacht-soldaten aan het Oostfront, schuwt daarbij de rauwste vergelijkingen niet. Hij ziet een parallel met de woeste zelfrechtvaardiging van Israëlische soldaten die hij tijdens een bezoek aan het land in 2024 ontmoet en met de „verbijsterende onverschilligheid” van de burgerbevolking over het leed in Gaza, inclusief de dood van duizenden kinderen. Na de Hamas-terreur van 7 oktober (die hij vergelijkt met 11 september 2001, maar geen „pogrom” noemt) gelden geen grenzen meer aan de wraakzucht.
