Als je de kunstenaars mag geloven die haar vereeuwigden – denk aan Rembrandt, Titiaan, Tintoretto of Guercino – dan was ze hagelwit. Andromeda, beeldschone dochter van een Ethiopisch koningskoppel, werd volgens de Griekse mythologie vanwege de hoogmoed van haar ouders geofferd aan zeemonster Ceto, maar uiteindelijk gered door de vliegende held Perseus. Met Perseus trouwde ze, kreeg een karrevracht kinderen – en als dank voor haar trouw gaf oppergod Zeus Andromeda een plekje aan de sterrenhemel.
Daar staat ze als sterrenstelsel tot aan het einde der tijden: bij een diep donkere nacht met het blote oog te zien als nevelachtig schijfje licht. Andromeda staat op 2,5 miljoen lichtjaren van ons vandaan. Als haar licht op je netvlies valt, kijk je letterlijk terug in de tijd: geen vijftig, maar tweeënhalf miljoen jaar terug. Die existentiële gewaarwording kan aankomen als een siddering: plotseling besef je dat nu ook vroeger is, en omgekeerd is vroeger nu. Best opluchtend eigenlijk, relativerend en iets uit een sprookje.
De vermenging van tijden, het niet-lineair volgen van de meestal zwaar chronologische balk die geschiedenis heet, is de gedachte achter de nieuwe collectieopstelling ‘Collectie als Kosmos’ in het Van Abbemuseum in Eindhoven. Guercino’s verbeelding van Andromeda – een schilderij uit de tweede helft van de 17de eeuw – is het oudste schilderij uit de collectie en onder voormalig directeur Charles Esche nooit uit het depot gehaald. Maar nu vormt de lieflijke Andromeda het vertrekpunt van een speelse, feeërieke en associatieve tocht door elf zalen, over trappen van de toren, waarbij de kunstwerken functioneren als sterrenstelsels die verbindingen aangaan met andere. Alle hoekjes en gaatjes van de al uit 2003 daterende nieuwbouw van het museum doen mee. Hoewel ‘collectiepresentatie’ nooit erg verleidelijk klinkt – want ja, de collectie is toch altijd te zien? – is deze onder auspiciën van Defne Ayas ontstane kosmische herinrichting een aanrader van jewelste. Ayas is sinds 2025 directeur.
