«Είναι ο φόβος σου, Σάντσο που σε κάνει να βλέπεις και να καταλαβαίνεις τα πάντα στραβά», λέει ο Δον Κιχώτης, βλέποντας την αμηχανία του ιπποκόμου του, πριν ορμήσει σε δύο κοπάδια πρόβατα, που τα περνούν για …εχθρικό στρατό.Στο αριστούργημα του Μιγκέλ ντε Θερβάντες, τον «Δον Κιχώτη», το βιβλίο που σηματοδοτεί ουσιαστικά τη γέννηση του σύγχρονου μυθιστορήματος, ο πρωταγωνιστής επικαλείται τον φόβο για να πείσει τον ακόλουθό του να ριχτεί στη φανταστική μάχη.Αλλωστε όπως και τότε έτσι και σήμερα, οι ισχυροί χρησιμοποιούν τον φόβο ως βασικό εργαλείο για να εδραιώσουν την εξουσία τους. Ειδικά όταν το αφήγημά τους για το μέλλον, δεν είναι εύκολο να συγκινήσει τους «ακόλουθους».Αυτή την εντύπωση έδωσε σε πολλούς το βασικό πρόσταγμα της εναρκτήριας ομιλίας του πρωθυπουργού στο 16ο συνέδριο της Νέας Δημοκρατίας: «Η 3η τετραετία σημαίνει ότι δεν ρισκάρουμε να γυρίσουμε τρεις τετραετίες πίσω». Ο πρωθυπουργός επικαλείται τον φόβο του παρελθόντος για να πείσει για την δική του πολιτική, όταν αυτή διακρίνεται άλλωστε από πολλά κενά, που δεν …πείθουν.Όπως λέει ο Γάλλος κοινωνιολόγος Λοίκ Βοκά, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ, «Ο φόβος ενός απατηλού εχθρού είναι το μόνο πράγμα που έχουν οι πολιτικοί για να εγγυηθούν την εξουσία τους». Μόνο με αυτόν τον τρόπο, συνεχίζει ο Βοκά στο βιβλίο του Punishing the Poor, «μπορεί το αόρατο χέρι της πολιτικής να μετατραπεί σε γροθιά ισχύος».Φόβος και εμπιστοσύνηΟ φόβος έρχεται δηλαδή να αντικαταστήσει την έλλειψη εμπιστοσύνης από την πλευρά των ψηφοφόρων. Μόνο που αυτό δεν μπορεί να έχει πάντα, αποτέλεσμα.Γιατί, η εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση, για παράδειγμα, συνεπάγεται την προσδοκία ότι οι ενέργειές της θα είναι προς το γενικό συμφέρον και θα παράγουν τα επιθυμητά αποτελέσματα. Και σήμερα, η εμπιστοσύνη αυτή δεν υπάρχει, όπως φαίνεται άλλωστε και στα ποιοτικά στοιχεία όλων των δημοσκοπήσεων.Αλλωστε, για να λειτουργήσει αποτελεσματικά, μια δημοκρατία απαιτεί όχι μόνο εμπιστοσύνη, αλλά και μια υγιή δόση σκεπτικισμού απέναντι σε όσους βρίσκονται στην εξουσία, ώστε να αποτραπεί η εμφάνιση ενός άπληστου Λεβιάθαν.Η εύρεση της σωστής ισορροπίας ανάμεσα στις δύο αυτές αντίθετες ανάγκες -την πολιτική εμπιστοσύνη και τον σκεπτικισμό των πολιτών – δεν είναι καθόλου μια ασήμαντη πρόκληση. Είναι μια λεπτή και απαιτητική ισορροπία που τα συναισθήματα μπορούν, ωστόσο, να διαταράξουν.Οι περισσότερες κυβερνήσεις άλλωστε , όταν είναι αντιμέτωπες με μια αντιληπτή υπαρξιακή απειλή πολιτικής επιβίωσης, και τα συνήθη οικονομικά μέτρα δεν αποδίδουν, δεν διστάζουν να εφαρμόζουν πολιτικές που πλήττουν τις πολιτικές ελευθερίες και επεκτείνουν την κρατική εξουσία με τρόπο πρωτοφανή για τα δημοκρατικά πλαίσια. Τα παραδείγματα είναι πολλά και στη χώρα μας, άλλωστε.Επιτήρηση και εξουσίαΌπως γράφει η Γερμανίδα καθηγήτρια Ιστορίας της Φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο της Ερφούρτης ,Μπάρμπελ Φρίσμαν στο βιβλίο της “Angstwesen Mensch” (Άνθρωποι του Φόβου) , η διάδοση του φόβου συνδέεται με την επιτήρηση και την εξουσία.Η Φρίσμαν εξηγεί γιατί η πολιτική τροφοδοτεί τον φόβο: «Στην πολιτική, υπάρχει συχνά μια στρατηγική υποδαύλισης του φόβου.Χρησιμοποιείται ως εργαλείο εξουσίας για την προώθηση ορισμένων ατζεντών. Οι φόβοι μπορούν πάντα να γίνουν αντικείμενο εκμετάλλευσης. Όχι μόνο πολιτικά, αλλά και θρησκευτικά. Στην Παλαιά Διαθήκη, υπάρχει ένας τιμωρός Θεός τον οποίο πρέπει να φοβόμαστε. Και εκεί, ο φόβος χρησιμοποιείται για να χειραγωγεί τους ανθρώπους και να τους κρατά υπό έλεγχο. Η διακυβέρνηση χρειάζεται «σταθεροποιητές». Πρέπει να χρησιμοποιεί μέσα εξουσίας για τον σκοπό αυτό. Και, φυσικά, χρησιμοποιούνται επίσης ψυχολογικά εργαλεία για να κερδίσει τους πολίτες με το δικό της σύστημα διακυβέρνησης ή τουλάχιστον για να τους αποτρέψει από το να επιτεθούν στο δικό της σύστημα».Η ταξική φύση του φόβου δηλαδή, είναι εμφανής τουλάχιστον στη σύγχρονη εποχή. Αν και πολλούς αιώνες νωρίτερα, ο Βιργίλιος είχε γράψει στην Αινειάδα: «Ο φόβος είναι σημάδι χαμηλής καταγωγής».Ιστορικά όμως, ο λαός έβρισκε τρόπους να ξεφύγει από τον φόβο .Ισως γιατί τελικά, μόνο όσοι έχουν λόγο να φοβούνται πραγματικά , κινδυνεύουν. Ακόμη και να χάσουν την εξουσία τους.