vandaag, 07:54De Dode Zeerollen behoren tot de belangrijkste archeologische vondsten van de vorige eeuw. Toch geven de ruim tweeduizend jaar oude teksten nog altijd niet al hun geheimen prijs. Dankzij een Europese subsidie van 2,5 miljoen euro gaat een onderzoeksteam van de Rijksuniversiteit Groningen op zoek naar een antwoord op een fundamentele vraag: waar zijn de beroemde rollen eigenlijk geschreven?De rollen werden tussen 1947 en 1956 gevonden in grotten bij de Dode Zee. Het gaat om honderden manuscripten en duizenden fragmenten, waaronder de oudste bekende teksten van delen van het Oude Testament. Daarnaast werden ook veel andere joodse geschriften ontdekt, die wetenschappers daarvoor niet kenden.'De Dode Zeerollen zijn oude manuscripten van meer dan tweeduizend jaar oud', zegt hoogleraar Mladen Popovic van de Rijksuniversiteit Groningen.Volgens Popovic veranderde de ontdekking van de rollen het beeld dat onderzoekers hadden van de wereld rond het begin van onze jaartelling ingrijpend. 'Het is eigenlijk een tijdmachine', zegt hij. 'Dat heeft echt een revolutie veroorzaakt.'Doorbraak leidde tot nieuwe vragenDe Groningse onderzoeksgroep haalde vorig jaar wereldwijd het nieuws(opent in nieuw venster) met een studie naar de ouderdom van de rollen. Met behulp van kunstmatige intelligentie en handschriftanalyse konden onderzoekers nauwkeuriger bepalen wanneer manuscripten zijn geschreven. Dat onderzoek leverde een opvallende conclusie op: sommige rollen bleken ouder dan wetenschappers jarenlang hadden gedacht. En juist daardoor ontstond een nieuw mysterie.'We weten waar ze gevonden zijn, in die grotten namelijk', zegt Popovic. 'Maar dat is niet hetzelfde als waar ze gemaakt en geschreven zijn.'Er staan geen namen bij van mensen die het geschreven hebbenLange tijd gingen veel onderzoekers ervan uit dat een groot deel van de teksten afkomstig was uit Qumran, een nederzetting vlak bij de vindplaats van de rollen. Maar als sommige manuscripten ouder zijn dan die nederzetting, kan dat verhaal niet meer volledig kloppen. 'Dus de vraag is: waar zijn die teksten dan gemaakt en geschreven?'Geen naam, geen datum, geen locatieHet probleem is dat de rollen zelf nauwelijks aanwijzingen geven. 'Daar staat bijvoorbeeld geen kalenderdatum bij', legt Popovic uit. 'Ook niet wie. Er staan geen namen bij van mensen die het geschreven hebben en ook niet waar ze dat hebben gedaan.'De teksten vertellen dus wát er is geschreven, maar niet wie de schrijver was of waar die aan het werk was. Juist dat willen de Groningse onderzoekers nu proberen te achterhalen.Op zoek naar een chemische vingerafdrukOm dat voor elkaar te krijgen gaan ze letterlijk in het materiaal van de rollen duiken. Ze willen honderden monsters analyseren van perkament, papyrus en inkt. Ook stofdeeltjes en minerale sporen op de rollen worden onderzocht. Een belangrijk onderdeel van het onderzoek is de vergelijking met papyri uit Egypte. Ongeveer twintig procent van de Dode Zeerollen is namelijk niet op perkament geschreven, maar op papyrus.'Van papyrus nemen we in het algemeen aan dat dat in Egypte werd gemaakt', zegt Popovic. 'Maar werd daar ook de tekst beschreven? Of werd het papyrus geïmporteerd in het oude Judea en werd daar de tekst geschreven?'Door de chemische samenstelling van materialen te vergelijken hopen onderzoekers patronen te vinden die iets verraden over de herkomst van de manuscripten.Kunstmatige intelligentie moet helpenDie zoektocht levert enorme hoeveelheden gegevens op. Daarom schakelt het onderzoeksteam ook kunstmatige intelligentie in. 'Die gaat ons helpen om die complexe data te analyseren, te ordenen en te zoeken naar patronen', zegt Popovic.Vervolgens willen onderzoekers die patronen koppelen aan archeologische gegevens uit het oude Judea en andere bekende locaties uit die periode. Het doel is uiteindelijk om groepen manuscripten te koppelen aan specifieke regio’s of zelfs concrete plaatsen.Waarom is dat belangrijk?Volgens Popovic draait het onderzoek uiteindelijk om veel meer dan alleen de rollen zelf. 'Teksten waren enorm belangrijk', zegt hij. Waar tegenwoordig vrijwel iedereen kan lezen, schrijven en online toegang heeft tot informatie, was dat tweeduizend jaar geleden heel anders. Slechts een klein deel van de bevolking kon teksten produceren of gebruiken. Door te achterhalen waar manuscripten werden geschreven, hopen onderzoekers meer te leren over de verspreiding van kennis en ideeën in de oudheid. 'Als we weten waar mensen toegang hadden tot teksten, dan geeft ons dat heel concreet inzicht in waar bepaalde ideeën waren, waar contacten waren en hoe ideeën zich door dat gebied hebben verspreid.' Dat kan uiteindelijk ook meer duidelijkheid geven over de culturele en historische ontwikkeling van de Bijbel.'Als het lukt, dan hebben wij echt voor het eerst een grote stap verder gezet in onze kennis van de mensen achter die Dode Zeerollen.'Hoe oud waren de eerste Bijbelteksten?(opent in nieuw venster)