zaterdag 11 juli, 11:47Aardappelverwerker Avebe heeft de prijs voor zetmeelaardappelen meer dan gehalveerd. Hoewel prijsfluctuaties traditioneel bij de agrarische sector horen, noemen landbouwdeskundigen deze harde klap uitzonderlijk. Hoe heeft het zover kunnen komen?Schommelingen in het aanbod en de prijs zijn in de landbouw niet vreemd. ‘Mensen noemen dat wel de varkenscyclus’, legt landbouweconoom Roel Jongeneel van Wageningen University uit. Bekend economisch fenomeenDit economische fenomeen werd honderd jaar geleden voor het eerst beschreven. Landbouweconomen zagen destijds dat hoge prijzen voor varkensvlees boeren verleidden om massaal extra biggen te fokken. Omdat het echter ruim een jaar duurt voordat die biggen slachtrijp zijn, kwamen al die varkens pas veel later en massaal op de markt. Het directe gevolg was een plotseling overaanbod en kelderende prijzen. Sindsdien is dit principe een bekend verschijnsel in de hele agrarische sector.Volgens Gea Bakker, sectormanager akkerbouw bij Rabobank, kende de aardappelsector voorafgaand aan deze dip drie hele goede jaren. Dat trok zogenaamde gelegenheidstelers en gestopte veehouders aan die ook profiteerden van de lucratieve aardappelteelt. Zo was vorig jaar het oppervlakte aan consumptieaardappelen in Nederland het grootste in 25 jaar(opent in nieuw venster) tijd. Niet alleen hier was de aardappelteelt populair, met name in België en Frankrijk groeide het areaal aan aardappelen de laatste jaren fors(opent in nieuw venster). ‘Vorig jaar hadden we in Europa 50.000 hectare meer aardappelen dan het jaar daarvoor’, zegt onderzoeker Bert Smit van Wageningen University. 'Als er te veel mensen die keuze maken, dan kan er ook op een gegeven moment te veel van dat product komen', stelt Bakker. 'Waardoor de markt helemaal instort.'ZetmeelaardappelenVorig jaar kelderde(opent in nieuw venster) door dit overaanbod de prijs voor patat- en andere consumptieaardappelen al. Bij Avebe bleef de klap tot nu toe echter uit. 'De zetmeelaardappelteelt fluctueert veel minder qua prijsvorming dan de consumptieaardappel', legt Smit uit. Ook wordt het aandeel van zetmeelaardappelen in de aardappelteelt in Nederland juist steeds kleiner(opent in nieuw venster).Avebe verwerkt specifiek deze zetmeelaardappelen. Ze zijn niet bedoeld om te koken of te bakken voor op het bord, maar worden puur geteeld voor hun hoge gehalte aan zetmeel en eiwitten. Het bedrijf maakt hier ingrediënten van die wereldwijd worden gebruikt, zoals bindmiddel in voedsel als soepen en sauzen, maar ook in papier en lijm.Al die factoren die zo samenkomen, dat gebeurt maar zeldenDat Avebe nu ook hard geraakt wordt, komt doordat de verschillende aardappelmarkten onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. ‘De enorme overproductie van met name consumptieaardappelen heeft een drukkende werking gehad op alle andere segmenten in de aardappelteelt’, vertelt Smit. ‘Dus ook op de zetmeelaardappelen.’‘Een perfecte storm’Toch vertelt het grotere areaal van aardappelen niet het hele verhaal. Dat de markt zó extreem uit balans raakt, komt door een zeldzame samenloop van omstandigheden op het land. 'Al die factoren die zo samenkomen, dat gebeurt maar zelden', stelt Bakker. Zij spreekt van een 'perfecte storm', omdat er vorig jaar veel mee zat tijdens het groeiseizoen. Boeren konden vroeg het land op, het weer was ideaal en er was nauwelijks ziektedruk, niet alleen in Nederland, maar ook in buurlanden. ‘In de optelsom is er rond de 15 à 20 procent overschot’, zegt Annet Everaarts, docent bedrijfskunde en agribusiness aan de Hogeschool Van Hall Larenstein. ‘Dat is wel giga, dat is groter dan in andere jaren.’ Telers kwamen daardoor met overvolle aardappelschuren(opent in nieuw venster) te zitten.Geopolitiek en coöperatieregels‘Ik denk dat er vorig jaar nog heel opportunistisch gedacht is door de sector’, stelt Bakker. ‘De verwerkers waren afgelopen jaren best wel geneigd om veel aardappels te contracteren, want die waren in de veronderstelling dat de marktvraag zou toenemen. Maar de marktvraag is teruggezakt, nu ook met de onrust in het Midden-Oosten.’Voor een coöperatie als Avebe is het bovendien onmogelijk om de poort simpelweg te sluiten voor de overvloed aan zetmeelaardappelen. De bijna 2.000 leden uit Nederland en Duitsland hebben namelijk het recht om hun afgesproken hoeveelheid aardappelen gewoon af te leveren. Het gevolg is dat de totale winst over meer tonnen verdeeld moet worden, waardoor er per ton minder geld overblijft voor de boer.‘Uitzonderlijk’De markt raakte vorig najaar zo overspoeld dat de prijzen voor vrije aardappelen daalden tot nagenoeg nul euro. 'Dat heb ik nog niet vaker meegemaakt', zegt Bakker. Jongeneel noemt de huidige situatie eveneens uitzonderlijk. Het gebeurt volgens hem bijna nooit dat de Europese teeltregio's tegelijkertijd zo'n grote oogst binnenhalen terwijl ook het areaal overal fors is uitgebreid.Machteloze boerenVoor de getroffen Groningse akkerbouwers is die prijsdaling bij Avebe pijnlijk, omdat zij op de korte termijn geen oplossingen hebben. ‘Overstappen op een ander gewas heeft weinig zin in dit geval’, zegt Smit. ’Alle gewassen zijn natuurlijk al gezaaid en gepoot, alles is in volle groei. Ik denk dat boeren gewoon door moeten gaan, proberen slim te werken en de kosten laag houden.’Maar volgend seizoen overstappen op andere gewassen dan aardappelen is voor akkerbouwers eveneens niet eenvoudig. ‘De graanprijzen zijn laag en de prijzen van suikerbieten zijn laag, er zijn niet zo heel veel alternatieven’, vertelt Smit. ‘Dus je bent vrij machteloos als boer.’Aardappelprijs Avebe meer dan gehalveerd: boeren 'met de rug tegen de muur'(opent in nieuw venster)Wat kan Avebe doen?Volgens onderzoeker Smit gaat Avebe nu waarschijnlijk nog scherper op de uitgaven letten, zodat de telers alsnog een redelijke vergoeding overhouden. Hij stelt ook dat Avebe mogelijk lessen kan trekken uit Duitsland: van de concurrent Emsland-Stärke, die net over de grens op dezelfde markt actief is. De fabrieken van Avebe staan in de zomermaanden traditioneel stil tot de nieuwe oogst weer begint te lopen. De Duitsers benutten hun fabrieken in de zomerperiode daarentegen om erwten te verwerken. Hierdoor draaien de machines in het jaar langer, met meer opbrengsten als gevolg.‘Betere communicatie nodig’Op de langere termijn verwachten de deskundigen dat de markt afkoelt, omdat gelegenheidstelers door deze lage prijzen zullen afhaken. Dit jaar is in West-Europa het oppervlakte van aardappelteelt al afgenomen(opent in nieuw venster).Daarnaast hameren de experts op betere communicatie en afstemming binnen de hele keten om toekomstige marktverstoringen voor te zijn. Volgens Bakker moet de sector veel realistischer en minder opportunistisch gaan plannen. 'Ik denk wel dat als je gezond naar de toekomst kijkt, je samen met de keten moet bepalen wat de vraag en het aanbod is', stelt Bakker, die benadrukt dat die afstemming over de landsgrenzen heen moet gebeuren met de buurlanden. Ook Everaarts vindt dat de sector veel eerder en beter moet samenwerken om te anticiperen op de oogstvolumes die in heel Europa van het land komen.Een zomer lang aardappelen eten en de boer is geholpenEveraarts ziet voor de reguliere akkerbouwers bovendien een structurele uitweg in de opkomst van 'biobased' gewassen voor de bouwsector in Noord-Nederland, zoals vezelhennep en vlas. 'Daar zijn eigenlijk wel hele mooie nieuwe ketens aan het ontstaan', stelt Everaarts. Deze lokale, korte ketens kennen volgens haar een stabieler prijsniveau dan de traditionele voedselmarkt. Ook Avebe zelf stelde vorig jaar(opent in nieuw venster) nieuwe markten te zoeken in bouwstoffen, verpakkingsmaterialen en lijm.Minder pasta etenIntussen kunnen consumenten boeren helpen door wat vaker aardappelen op het menu te zetten, zegt Everaarts. 'We zijn allemaal overgestapt op pasta's, maar misschien moeten we die aardappel weer gaan omarmen met elkaar, een zomer lang aardappelen eten en de boer is geholpen.’Avebe ziet productie stijgen, maar zorgen over de aardappelmarkt(opent in nieuw venster)Boeren blijven met aardappelen zitten: 'Zo erg hebben we nog nooit meegemaakt'(opent in nieuw venster)