Goedendag en welkom in dit liveblog. Hier hou ik, Sanne Oving, je op de hoogte van de negentiende dag van de openbare verhoren van de parlementaire enquête naar het coronabeleid.0:01Afspelen knopKijk hier live naar het coronaverhoor met Mona KeijzerLiveblogWo om 17.07 uBeeld: ANPHet verhoor van Keijzer is klaar. Ook voor Keijzer wordt, dan wel voorzichtig, geapplaudisseerd op de publieke tribune. Dank voor jullie aandacht en tot vrijdag!Wo om 16.53 uKeijzer: 'Hadden op andere manier met virus om kunnen gaan'Volgens Keijzer is er in coronatijd "een fijne, tolerante samenleving die we hadden" verloren gegaan. Er ontstond veel polarisatie. Het geloof in de overheid heeft ook een knauw gekregen, denkt ze. "Bijvoorbeeld het onderwijs. Daar heeft de jeugd echt de rekening betaald."Terwijl al die jongeren ook opa's en oma's hadden, "die zijn niet gek hé", zegt Keijzer. De overheid had tegen hen kunnen zeggen: als je klachten hebt, blijf dan uit de buurt van je opa en oma."Ja, we hadden een pandemie, ja er was een virus, maar daar had je op een andere manier mee om kunnen gaan", vindt Keijzer. "Ik denk nog steeds: jammer dat we dat niet gedaan hebben."Wo om 16.12 uKeijzer wilde al eerder opstappenKeijzer moest uiteindelijk vertrekken nadat ze kritiek leverde op de grootschalige invoering van de coronapas in de horeca: mensen moesten kunnen aantonen dat ze gevaccineerd, genezen of getest waren.Ze liep daar al langer mee, zei Keijzer. Ook de beperkingen op de begrafenissen en de avondklok zaten haar erg dwars. Het invoeren van het 3g-beleid was echt de druppel.Op 13 augustus liet ze aan CDA-leiders Wopke Hoekstra en Marnix van Rij weten te willen stoppen, waarna ze binnen het CDA een "soort praattraject" kwam. Uiteindelijk liet ze op 14 september weten afstand te willen doen van haar portefeuille, zoals dat in Den Haag ook wel werd genoemd. Maar toen ze op wilde stappen, vertrokken eerst Sigrid Kaag (vanwege de evacuatie in Afghanistan) en vervolgens Ank Bijleveld (vanwege de ophef daarna) uit het kabinet-Rutte III. "Ik vond het toen niet gepast om te zeggen: jongens by the way, ik stop ook."Keijzer kwam in een "soort hotel California" terecht waarbij het eigenlijk steeds niet uitkwam om op te stappen. "Op een gegeven moment dacht ik: het is gewoon klaar. Ik moet er op een andere manier uit komen." Dat deed ze door een interview te geven aan De Telegraaf.Wo om 15.50 uKeijzer: 'Gevaccineerden werden tegenover ongevaccineerden gezet'Aan het eind van 2020 werd binnen het kabinet gesproken over het coronatoegangsbewijs, maar niet met Keijzer, zegt ze. Ze had ook niet kunnen denken dat de Fieldlab-experimenten in het voorjaar van 2021, waarbij bezoekers na een negatieve coronatest toegang kregen tot feesten en evenementen, de opmars zou zijn naar het later dat jaar willen invoeren van een 2g-beleid (waarbij alleen nog gevaccineerde en genezen mensen toegang zouden krijgen tot een evenement). Dat beleid kwam er uiteindelijk niet."De overheid gaat niet over jouw lijf", zegt Keijzer emotioneel. Ze hekelt het koppelen van het nemen van een vaccinatie aan het verkrijgen van toegang voor iets. Dat is volgens haar "vanuit het grondrecht van integriteit van je lichaam absoluut onbespreekbaar".Keijzer kreeg ook het gevoel dat het kabinet zo gevaccineerden tegenover ongevaccineerden zette. Wat minder testosteron had daarbij ook geholpen, zegt ze. "Het was best wel 'wij slaan het virus kapot'. Je slaat de samenleving stuk."Wo om 15.21 uKeijzer: Maatschappelijke gevolgen kwamen niet goed terug in maatregelenDe maatschappelijke gevolgen van de coronaplannen werden wel meegewogen, maar de uitkomst stond eigenlijk al vast, beaamt Keijzer. "Het ging er wel over, maar wat eigenlijk doorslaggevend was: minder ontmoetingen is minder besmettingen is minder mensen op het ziekenhuis en de intensive care". Er werd dan wel gezegd dat de maatschappelijke gevolgen belangrijk waren, "maar als je er in de maatregelen geen rekening mee houdt, dan heb je er ook niet zo veel aan hé", zegt Keijzer. Dat had anders gekund en ook anders gemoeten, vindt Keijzer. Als voorbeeld noemt ze de discussie over het aantal mensen dat bij een uitvaart aanwezig mocht zijn. Dat mochten er op een gegeven moment maar dertig zijn. De oud-staatssecretaris wordt emotioneel als ze het daarover heeft. Het begraven van de doden is immers een van de zeven werken van barmhartigheid (manieren waarop christenen barmhartigheid tonen, red.). Dat er beperkingen werden opgelegd aan een uitvaart, vond Keijzer "bizar".Wo om 14.53 uBeeld: ANP"Ik heb het echt een vreselijke tijd gevonden." Keijzer wordt enigszins emotioneel als ze terugblikt op de coronaperiode. "De maatregelen, de mate waarin de overheid daarover communiceerde, dat mensen tegen elkaar opgezet werden... Het was onnavolgbaar."Wo om 14.50 uKeijzer over coronamaatregelen: 'Geen touw aan vast te knopen'Als staatssecretaris ging Keijzer onder meer over het midden- en kleinbedrijf en ze zag ook wat voor effect die maatregelen hadden op het bedrijfsleven. De coronamaatregelen waren "een spiegelpaleis van redeneringen", zegt ze. Er was namelijk op een gegeven moment geen touw meer aan vast te knopen, vindt Keijzer.Ook op de uitvoerbaarheid van de maatregelen had ze kritiek. Bijvoorbeeld de vraag wanneer een winkel essentieel was (en dus open mocht) of niet-essentieel (en dicht moest blijven). Wanneer is een winkel essentieel? Zo kwam op een gegeven moment de vraag of de HEMA nog open mocht. Kledingwinkels moesten namelijk dicht, en winkels voor levensmiddelen niet. "Komt een van deze mannen nog wel eens in de HEMA?", vroeg Keijzer zich toen af. "Dan weet je dat daar een heel divers assortiment is."Ze heeft ook kritiek op de informatie achter de besluitvorming: zo zegt ze dat de modellen van het RIVM "volstrekt niet transparant". Ook Maurice de Hond had vanochtend kritiek op die modellen.Wo om 14.31 uKeijzer: 'Kon maatregelen in het begin wel billijken'Keijzer begint haar verhoor met te zeggen dat ze zag wat corona "in medische zin deed bij mensen". "Ik heb gezien dat mensen ziek werden en overleden, en daar wil ik absoluut niets aan afdoen. Ik hecht eraan dat van tevoren wel gezegd te hebben."De oud-staatssecretaris is opgeroepen omdat ze kritisch was op het beleid. Maar ze wil dus wel nadrukkelijk afstand nemen van mensen die het virus bagatelliseerden of zelfs helemaal ontkenden.In het begin kon Keijzer de coronamaatregelen ook wel billijken, zegt ze. "Helemaal aan het begin was iedereen in paniek en bang, hè. We wisten niet wat over ons heen kwam."Maar naarmate de crisis langer duurde, werd Keijzer steeds kritischer op het beleid. Daar gaan we zo meer over horen.Wo om 13.58 uBeeld: NU.nlWe gaan weer beginnen! De publieke tribune is weer volgestroomd en we krijgen nu een achtergrondvideo te zien. Dat gebeurt voor elk verhoor. In die video vertellen mensen over hun ervaringen in de coronaperiode. Elke themaweek heeft weer een andere video. Hier kun je de video van deze week bekijken.Wo om 12.31 uBeeld: ANPHet verhoor van De Hond is klaar. Op de publieke tribune klinkt applaus en een "goed gedaan jongen" terwijl De Hond de zaal uit loopt.Om 14.00 uur zijn we bij jullie terug! Dan is het de beurt aan oud-staatssecretaris Mona Keijzer.Wo om 12.17 uDe Hond: 'Weinig ruimte bij media voor tegengeluid'De Hond zegt dat er bij traditionele media weinig ruimte was voor zijn bevindingen. "Er was weinig ruimte bij media voor tegengeluid."Die ruimte vond hij naar eigen zeggen wel bij wat hij "alternatieve media" noemt, zoals De Nieuwe Wereld en blckbx. De commissie wijst hem er wel op dat hij ook te gast was bij traditionele media, waaronder bij talkshow Op1 en radiostation BNR, waar hij in gesprek ging met onder anderen virologen. Volgens De Hond bieden traditionele media te weinig ruimte voor dit soort gesprekken.Tijdens de coronapandemie waren de media volgens De Hond "niet de waakhond van de democratie, maar de waakhond van de autoriteiten". Daardoor hebben veel mensen volgens hem een "fundamentele afkeer" ontwikkeld van traditionele media. De Hond haalt daarbij meerdere keren uit naar een specifieke journalist. De commissie spreekt hem daarop aan, omdat de journalist in kwestie zich tijdens het verhoor niet kan verdedigen. Overigens hebben wij bij NU.nl na de coronapandemie onze berichtgeving onder de loep genomen. Over dat onderzoek kan je in dit artikel lezen.Wo om 12.11 uDe Hond plaatst vraagtekens bij wetenschappersDe Hond zegt meerdere keren dat deskundigen volgens hem niet openlijk durfden uit te spreken dat ze het met hem eens waren. Concrete voorbeelden geeft hij alleen niet, en de commissie vraagt daar ook niet verder op door. De opiniepeiler suggereert dat er een angstcultuur heerste, waarbij deskundigen hun positie zouden riskeren als ze afweken van de lijn van het OMT. Maar bewijs daarvoor krijgen we hier dus niet.Ook haalt De Hond fel uit naar deskundigen die wél in de media verschenen. "Ik had altijd hoge achting voor medisch onderzoek, en toen ik me daar verder in verdiepte, bleek het...", zegt hij. "Ik heb rapporten gezien waarvan ik eigenlijk niet kon geloven dat die serieus naar buiten werden gebracht."Eerder in het verhoor bestempelde hij sommige wetenschappelijke publicaties ook als "propaganda".Eerdere berichtenWo om 11.22 uBeeld: ANPWaarom moet De Hond bij de coronacommissie komen?Waarom is De Hond eigenlijk uitgenodigd voor de coronaverhoren? De commissie heeft er bewust voor gekozen ook mensen te horen die kritisch waren op het coronabeleid. Volgens de commissie hoort bij de evaluatie van de corona-aanpak ook de vraag of kritische geluiden voldoende zijn meegenomen.Niet alleen De Hond is daarom al in de enquêtezaal verschenen. Eerder werden huisarts Rob Elens, die zijn patiënten behandelde met een onbewezen methode, en Romy Quint van actiegroep Vrouwen voor Vrijheid gevraagd naar hun ervaringen.Wo om 11.02 uDe Hond: 'RIVM-modellen op z'n janboerenfluitjes gemaakt'Wie De Hond de afgelopen jaren heeft gevolgd, weet dat hij ook erg kritisch was op de modellen van het RIVM. Volgens de opiniemaker waren de berekeningen daarvan "op z'n janboerenfluitjes" gemaakt. Hij zet onder meer vraagtekens bij de transparantie van de modellen: waarop zijn de cijfers precies gebaseerd? Ook stelt hij dat de cijfers waarvan wel bekend is dat ze zijn gebruikt, niet klopten. Dat gold volgens De Hond onder meer voor het sterftecijfer.Hij noemt de modellen "een soort gesloten doos". "En dan kwam er een uitkomst en daarmee ging Van Dissel naar de Tweede Kamer.""Het wordt heel helder dat u een andere kijk hebt op de aannames die in het model worden gedaan", constateert commissielid Dion Huidekooper.Wo om 10.48 uOMT keek volgens De Hond met beperkte blik naar volksgezondheidHet is geen nieuw geluid in de enquêtezaal, maar De Hond schaart zich achter de kritiek die al eerder is geuit op de samenstelling van het OMT. Het medische perspectief voerde volgens hem de boventoon. "Het was zelfs een uiterst enge manier om naar de volksgezondheid te kijken", zegt hij. Met "eng" bedoelt De Hond overigens niet griezelig, maar een zeer beperkte blik op de situatie.Volgens De Hond had het OMT breder samengesteld moeten zijn. Ook had het alle binnenkomende informatie serieus moeten wegen en weloverwogen moeten zeggen wat ze met al die informatie doen. Zijn bevindingen over de rol van aerosolen werden volgens hem niet meegenomen. De enquêtecommissie constateert in haar onderzoek eveneens dat dat niet is gebeurd.Ook op het coronabeleid heeft De Hond kritiek. Dat was vooral gericht op het beheersbaar houden van de ziekenhuiszorg, een punt dat tijdens de verhoren al vaker naar voren is gekomen. Volgens hem roept dat een logische vraag op: als het beleid zo sterk was gericht op de ic-capaciteit, waarom is die capaciteit dan niet uitgebreid?Wo om 10.21 uDe Hond: 'De mainstream was grote druppels'De Hond vertelt bevlogen over zijn gedachten over de verspreiding van het virus. Dat zagen we in de coronatijd zelf ook al: De Hond vroeg toen volop aandacht voor de verspreiding van het virus via aerosolen, kleine druppeltjes in de lucht."De mainstream was grote druppels", zegt De Hond. "Dát was het dogma. De meeste mensen hielden zich aan het dogma of dachten er ook niet verder over na."Commissielid André Poortman vraagt zich af of deze bevindingen in de "mainstream" academische hoek zitten, of meer erbuiten. "Iedereen die iets anders zei werd naar buiten geschoven", zegt De Hond. "Ik heb ook deskundigen informeel gesproken die zeiden: je hebt volkomen gelijk, maar als ik dat in het openbaar zou zeggen, kost het me mijn baan." Op die opmerking wordt verder niet doorgevraagd.Wo om 10.06 uMaurice de Hond is inmiddels binnen en begint door te zeggen dat hij behoorlijk kritisch was, maar dat hij ook "ontzettend veel bewondering" heeft voor onder anderen de artsen in coronatijd. "Mijn kritiek treft zeker niet hen", zegt de opiniepeiler. Het is vandaag relatief druk in de coronazaal. De publieke tribune, waar meestal enkele mensen zitten, zit nu vrijwel vol.Wo om 9.31 uBeeld: ANPTweede verhoor: Mona KeijzerMona Keijzer is op dit moment zelfstandig Kamerlid nadat ze uit de BBB stapte. Daarvoor zat Keijzer bij het CDA, en vanuit die partij zat ze in het kabinet-Rutte III als staatssecretaris van Economische Zaken.Keijzer werd weggestuurd omdat ze zich in een interview met De Telegraaf uitsprak tegen de invoering van het coronatoegangsbewijs. Dat was bijzonder: slechts een paar keer eerder gebeurde het dat een bewindspersoon weg moest omdat hij of zij tegen het kabinetsbeleid inging."In die situatie toen kon ik daar ook absoluut begrip voor opbrengen", blikte Keijzer in juni terug in het televisieprogramma Café Kockelmann. "Voor mij gold gewoon: ik kon het beleid niet meer in overeenstemming brengen met mijn geweten."Wo om 9.18 uBeeld: ANPEerste verhoor: Maurice de HondMaurice de Hond is misschien wel een van de bekendste coronacritici. Tijdens de pandemie was de opiniepeiler geregeld in de media te horen over het coronavirus. Hij vroeg onder meer aandacht voor de invloed van piepkleine zwevende deeltjes, aerosolen genoemd. Daardoor had ventilatie volgens De Hond een heel grote rol kunnen spelen in de bestrijding van het virus.Ook nu de commissie zich over de coronapandemie buigt, laat De Hond weer volop van zich horen via onder meer zijn blog, een speciale website en een podcast.Wo om 9.02 uLaatste verhoren voor reces gaan over vaccinaties en coronabewijsMet nog twee verhoordagen te gaan voor een korte vakantiestop is het vandaag de beurt aan Maurice de Hond en Mona Keijzer. Deze week richt zich vooral op vaccinaties en het coronatoegangsbewijs, maar het zal vooral bij De Hond ook veel over andere zaken gaan.Maandag ging het wel veel over vaccinaties: toen kwamen Jaap van Delden, de RIVM-directeur die over vaccinaties ging, en hoge ambtenaar Marjolijn Sonnema langs. Mijn collega Kim Einder heeft die verhoren geliveblogd; dat kan je hier teruglezen.Lees meer over: