Langgerekte middenbouw rijgt zich aaneen in Duisburg, woningbouw en kantoren, in het stadscentrum dat na de verwoestende Tweede Wereldoorlog bijna geheel herbouwd werd. Ter zake doend gebeurde dat, strak en functioneel. Net zo modern verrees er de Liebfrauenkirche, tegenwoordig een cultuurcentrum, die ook de idealistische kant van die wederopbouw uitstraalt: verheffing en samenzijn in een nieuwe naoorlogse wereld. Blokvormig verrijst de betonnen kerk, met een gevelreliëf en glas-in-lood-ramen die duidelijk maken dat dit een plek voor de ziel is.
Alleen, wie deze zomer de kerk betreedt, treft er niet zulke harmonieuze volksverheffing aan. Langgerekte orgelklanken vullen het reusachtige schip, zonder melodie, geproduceerd door een grimmig kunstwerk: een installatie van orgelpijpen die kunstenaar Abbas Zahedi uit afgedankte kerken haalde en opbouwde tot een reusachtig sculpturaal afweergeschut. Het echoot het afbraakgevoel van de ontkerkelijking die heel Europa ziet gebeuren, ook Duitsland. Dat telt zo’n 40.000 kerkgebouwen waarvan naar verwachting over tien jaar bijna de helft in onbruik is geraakt.
Dat is zowel een probleem als een kans besloot Manifesta, de rondreizende kunstbiënnale die elke twee jaar ergens in Europa stedelijke problematiek aankaart. Deze zomer is het neergestreken in het Ruhrgebied, waar het zich met tentoonstellingen in twaalf kerken richt op hoe je een samenleving maakt waarin mensen elkaar weer vinden. Twaalf kerken in Duisburg, Bochum, Gelsenkirchen en Essen werden gevuld met geluidskunst, video’s, schilderijen, installaties. Na vier maanden stopt het en hopelijk heeft het dan een staalkaart laten zien van wat je met werkloze gebedshuizen kunt doen.
