Bestaat er zoiets als het ultieme daderland? Het is een beladen vraag, waar na 1939-1945 in de publieke opinie een eensluidend antwoord op werd gegeven: het bestond en heette Duitsland. Een vergelijkbare natie met een van bovenaf opgelegde en van onderaf gesteunde misdadigheid als dat van onze oosterburen onder de nazi’s zou er in de geschiedenis niet zijn geweest. Er waren uiteraard eerder foute regimes – het Napoleontische dat honderdduizenden slachtoffers maakte in Europa; het Ottomaanse dat genocide pleegde op de Armeniërs -, maar Duitsland spande de kroon. Nergens waren dictator, bewind en volk zo eensgezind in hun afkeer en wens tot vernietiging van alles en iedereen dat hun even overspannen als inhumane onderneming in de weg zou staan. „Daß ihr mich gefunden habt unter so vielen Millionen, ist das Glück unseres Volkes! Und daß ich euch gefunden habe, das ist euer Glück!” Zo zei Hitler het zelf tegen de Duitse massa’s. „Dat jullie mij hebben weten te vinden onder de vele miljoenen is het geluk voor ons land en volk! En dat ik jullie gevonden heb, dat is jullie geluk!”
De Duitsers werden gezien als een schuldig volk, behalve onder een aantal historici dat er tevergeefs op wees dat dit land onder het dwangsysteem stond van Hitler en de nazi’s. Pas vanaf de jaren zestig en zeventig ging de geschiedschrijving breder kijken: naar de meewerkende bureaucratie en instellingen en naar de gewone Duitser. Men kwam toen tot de conclusie dat de man van de straat op z’n minst medeverantwoordelijk was voor de Duitse catastrofe, zo niet erger. Christopher Browning publiceerde het onthutsende Ordinary Men (1992), waarin Hamburgse mannen van middelbare leeftijd en jonger uit de middenstand en arbeidersklasse in een politiebataljon in het oosten aan de lopende band Joden doodschieten. Robert Gellately (Backing Hitler) en Götz Aly in zijn studie over ‘Hitlers Volksstaat’ stelden in de vroege jaren 2000 vast dat er veel steun was voor wat de een noemde de ‘consensusdictatuur’ en de ander de ‘welvaartsdictatuur’. En in 1999 bracht Ian Kershaw zijn monumentale eerste deel uit van zijn Hitlerbiografie, dat steunde op zijn eerdere studie over de populaire Hitlermythe. Duitsland had zogezegd den Führer entgegengearbeitet. Duitsers waren, kortom, misschien niet allemaal schuldig, maar ze hadden wel ingestemd met de dictatuur en waren in elk geval medeplichtig.
