Με τον πανηγυρικό επικοινωνιακό χαρακτήρα που πήρε η έγκριση του 21ου πακέτου κυρώσεων κατά της Ρωσίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιβεβαιώνει ότι εξακολουθεί να θεωρεί την οικονομική πίεση ως το βασικό εργαλείο για τον περιορισμό της ικανότητας της Μόσχας να συνεχίζει τον πόλεμο στην Ουκρανία. Το ερώτημα όμως που προκύπτει δεν είναι πλέον πόσες κυρώσεις έχουν επιβληθεί. Είναι κατά πόσο επιτυγχάνουν τον στρατηγικό τους στόχο.Χωρίς εξωραϊσμό της πραγματικότητας τέσσερα και πλέον χρόνια μετά τη ρωσική εισβολή, η Ρωσία εξακολουθεί να χρηματοδοτεί έναν πόλεμο υψηλής έντασης, να αυξάνει την παραγωγή πυρομαχικών, αρμάτων, πυραύλων και drones και να αναπληρώνει τις στρατιωτικές της απώλειες. Αυτό από μόνο του επιβάλλει μια σοβαρή αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των ευρωπαϊκών κυρώσεων.Η Ρωσία οικοδόμησε μια οικονομία πολέμουΗ μεγαλύτερη ίσως υποτίμηση της Δύσης ήταν ότι θεώρησε πως η ρωσική οικονομία θα λειτουργούσε με τους κανόνες μιας φιλελεύθερης οικονομίας της αγοράς. Η πραγματικότητα όμως εξελίχθηκε διαφορετικά. Το Κρεμλίνο αναδιοργάνωσε την οικονομία σε πολεμική βάση. Οι αμυντικές δαπάνες εκτοξεύθηκαν σε επίπεδα που δεν είχαν καταγραφεί μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η βιομηχανική παραγωγή προσανατολίστηκε στις ανάγκες του μετώπου και το κράτος απέκτησε πρωταγωνιστικό ρόλο στην κατανομή των πόρων.Η Ρωσία δεν επιδιώκει πλέον τη μέγιστη οικονομική ανάπτυξη. Προτεραιότητά της είναι η διατήρηση της πολεμικής της ικανότητας, ακόμη και με κόστος χαμηλότερης παραγωγικότητας ή υψηλότερου πληθωρισμού και φυσικά την μείωση της αγοραστικής δύναμης των ρώσων πολιτών.Ο οικονομολόγος στο Υπουργείο ΆμυναςΗ αντικατάσταση του Σεργκέι Σοϊγκού από τον οικονομολόγο Αντρέι Μπελούσοφ στο Υπουργείο Άμυνας δεν ήταν μια απλή αλλαγή προσώπων. Ήταν ένα σαφές μήνυμα ότι το Κρεμλίνο αντιλαμβάνεται πλέον τον πόλεμο πρωτίστως ως οικονομική πρόκληση.Ο Μπελούσοφ δεν προέρχεται από τις ένοπλες δυνάμεις. Είναι οικονομολόγος, με πολυετή εμπειρία στον οικονομικό σχεδιασμό και στη βιομηχανική πολιτική. Η αποστολή του δεν είναι μόνο ο έλεγχος των Ρωσικών Ενόπλων Δυνάμεων αλλά η βελτιστοποίηση και η απρόσκοπτη παραγωγή οπλικών συστημάτων, η αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των διατιθέμενων οικονομικών όρων και η στενότερη διασύνδεση της αμυντικής βιομηχανίας με το σύνολο της ρωσικής οικονομίας.Κοντολογίς η Ρωσία αντιμετωπίζει τον πόλεμο ως ζήτημα οικονομικής οργάνωσης και παραγωγικής αποτελεσματικότητας.Ο καθοριστικός ρόλος της Κεντρικής ΤράπεζαςΕξίσου κρίσιμος υπήρξε ο ρόλος της διοικήτριας της Κεντρικής Τράπεζας της Ρωσίας, Ελβίρας Ναμπιουλίνα. Αμέσως μετά την επιβολή των πρώτων κυρώσεων, υιοθέτησε μια σειρά αυστηρών νομισματικών και χρηματοπιστωτικών μέτρων που συνέβαλαν στη σταθεροποίηση της οικονομίας.Αυξήθηκαν απότομα τα επιτόκια για να ανακοπεί η φυγή κεφαλαίων και να στηριχθεί το ρούβλι, επιβλήθηκαν περιορισμοί στις κινήσεις κεφαλαίων, ενισχύθηκε η υποχρεωτική μετατροπή συναλλαγματικών εσόδων σε ρούβλια και λήφθηκαν μέτρα για τη διατήρηση της σταθερότητας του τραπεζικού συστήματος. Παρά τις έντονες πιέσεις, το χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν κατέρρευσε. Αντίθετα, η Ρωσία κατάφερε να προσαρμοστεί πολύ ταχύτερα από ότι ανέμεναν αρκετοί δυτικοί αναλυτές.Οι κυρώσεις τραυματίζουν, αλλά δεν γονατίζουνΗ Μόσχα αναδιάρθρωσε τις εμπορικές της σχέσεις, αύξησε σημαντικά τις εξαγωγές προς την Κίνα, την Ινδία και άλλες χώρες, αξιοποίησε τρίτες αγορές για την παράκαμψη περιορισμών και δημιούργησε νέα δίκτυα προμήθειας κρίσιμων αγαθών. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι εξακολουθεί να εισπράττει τεράστια έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου.Παράλληλα, κάθε γεωπολιτική κρίση που προκαλεί άνοδο των διεθνών τιμών της ενέργειας λειτουργεί υπέρ της Μόσχας. Η πρόσφατη ένταση με επίκεντρο το Ιράν υπενθύμισε πόσο εύκολα οι διεθνείς αγορές μπορούν να ενισχύσουν, έστω και προσωρινά, τα ενεργειακά έσοδα της Ρωσίας.Η Ευρώπη χρειάζεται αποτίμηση, όχι μόνο νέα πακέταΟι κυρώσεις έχουν προκαλέσει πραγματικές απώλειες στη ρωσική οικονομία. Δεν έχουν όμως στερήσει από το Κρεμλίνο τη δυνατότητα να χρηματοδοτεί τον πόλεμο. Γι’ αυτό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλει να παρουσιάσει μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση.Πόσο μειώθηκαν πραγματικά τα ρωσικά ενεργειακά έσοδα; Πόσο αποτελεσματικά λειτουργούν οι περιορισμοί στον «σκιώδη στόλο»; Πόσο εκτεταμένη είναι η παράκαμψη των κυρώσεων μέσω τρίτων χωρών; Και, κυρίως, γιατί η Ρωσία εξακολουθεί να διαθέτει τους οικονομικούς πόρους για να διατηρεί μια οικονομία πολέμου;Χωρίς συγκεκριμένες απαντήσεις, κάθε νέο πακέτο κυρώσεων κινδυνεύει να λειτουργεί περισσότερο ως πολιτικό μήνυμα παρά ως στρατηγικό εργαλείο.Αντί επιλόγουΟι κυρώσεις δεν είναι αυτοσκοπός. Είναι εργαλείο εξωτερικής πολιτικής. Η επιτυχία τους δεν μετριέται από τον αριθμό των πακέτων που εγκρίνονται, αλλά από το αν μεταβάλλουν τη συμπεριφορά του αντιπάλου. Μετά από 21 πακέτα κυρώσεων, η Ρωσία εξακολουθεί να διεξάγει πόλεμο μεγάλης κλίμακας, έχοντας αναδιοργανώσει την οικονομία της για να αντέχει μακροχρόνια σύγκρουση.Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι οι κυρώσεις ήταν άχρηστες. Σημαίνει όμως ότι η Ευρώπη πρέπει να μελετήσει με μεγαλύτερη προσοχή την προσαρμοστικότητα της ρωσικής οικονομίας και να αναγνωρίσει ότι απέναντί της δεν έχει πλέον μια συνηθισμένη οικονομία, αλλά ένα κράτος που έχει μετατρέψει την οικονομική του πολιτική σε εργαλείο πολέμου. Παράλληλα να αξιολογήσει πως και πόσο αυτές οι κυρώσεις επιδρούν στις οικονομίες των κρατών – μελών της ΕΕ.*Ο Αντιστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Λουκόπουλος είναι Γεωστρατηγικός Αναλυτής.